چهارشنبه , ۲۹ اسفند ۱۳۹۷
خانه / تاریخ، جغرافیا و مشاهیر / آب انبار؛ خانه ای برای آب
آب انبار سرخه

آب انبار؛ خانه ای برای آب

در معماری ایرانی، بناهایی هستند که آنها را در زمره بناهای زادبومی ایران در نظر می‏ گیرند. آب انبار، بادگیر، کبوترخانه، یخچال و قنات از این نوع به شمار می‏ روند .

آب‌انبار یکی از بناهای زادبومی ایران به‌شمار می‌آورند که به‌عنوان یکی از بناهای عام‌المنفعه از منزلت و جایگاه فراوانی در فرهنگ و تمدن ایران زمین برخوردار است و تقریبا در سراسر ایران پراکنده است.

 

انبار، حوض انبار، سردابه، برکه، مصنع، مصنعه، منبع و گاه آبدان آب‌گیر، تالاب و برخ، نوعی مخزن آب سرپوشیده و آب‌بندی شده هستند که غالباً پایین‌تر از سطح زمین ساخته شده و به منظور ذخیره آب آشامیدنی برای ایام کم‌آبی یا پایداری در تابستان، در شهرها، روستاها، دژها، مسیر راه‌های کاروان‌رو (در رباط‌ها و کاروان‌سراها) و در دل کوه‌ها ساخته شده‌اند.

 

این نوع مخازن آب در بیشتر نقاط سرزمین ایران «آب‌انبار» و در برخی نقاط چون بیرجند «انبار» حوض، برکه، مصنع، مصنعه و در دیگر شهرهای ایران با نام‌هایی چون مرغی مرغک (در ساوه)، هود (احتمالاً صورتی دیگر از حوض در خور و بیابانک) خوانده می‌شود.

 

آب انبارها محلی برای تأمین آب شرب مردم بوده و به دلیل نوع ساخت و معماری مناسب، آب موجود در این آب انبارها همیشه خنک بوده است.

 

مردم استان سمنان نیز به دلیل قرار داشتن این استان در منطقه‌ای نیمه بیابانی، از گذشته‌های دور به ضرورت وجود آب انبار پی برده بودند.

 

بر همین اساس نیز آب انبارهای بسیاری در این استان وجود دارد که به مرور زمان و با فراهم شدن امکان دسترسی آسان مردم به آب، رفته رفته این آب انبارها از رونق افتاده و در حال حاضر کاربرد چندانی ندارند و بیشتر به عنوان یادگاری از گذشته به آنها نگاه می شود.

 

در گفتگوهایی که با مردم درخصوص آب انبار و کارکردهای آنها داشتیم متوجه شدیم درچند سال اخیرآب انبار جهادیه سمنان، آب انبار میر محمدخانی وآب انبار کاشفی به دلایل مختلف تخریب شده است.

 

آب سرد چله زمستان برای گرمای چله تابستان

یک کارشناس فرهنگ سمنانی با اشاره به قدمت آب انبارها در کشور اظهار داشت: احداث آب انبارها معمولا در مسیرکانال های اصلی فاضلاب شهر و بالادست حمام های عمومی بود.

 

نعمت الله عبدوس با بیان اینکه مردم سمنان آب انبار را مزنبل تلفظ می کردند، ادامه داد: هر آب انبار یک ساختمان سرایداری داشت، ساخت و نگهداری آب انبار توسط افراد خیر و مردم انجام می شد و دولت در آن نقشی نداشت.

 

عبدوس مراقبت از بچه ها برای جلوگیری از هدر رفت آب، هشدار به مردم در زمان مورد نیاز برای حجم وکیفیت وضعیت آب، تمیز کردن اطراف وراه پله های آب انبار،روشن کردن و نصب چراغ مخصوص با نام چراغ موشی در پله های پائینی آب انباریک ساعت قبل از نماز مغرب را از وظایف سریدار در آب انبارها برشمرد.

 

وی با بیان اینکه در دو طرف ورودی آب انبار سکوهای سنگ فرشی بود برای نشستن که معمولا افراد کهن سال از آنها استفاده می کردند افزود: در فرهنگ معماری به آنان پیر نشین نیز می گویند.

 

عبدوس با اشاره به اینکه مخزن آب در دل زمین حفر شده وعمق آن بیش از ۱۵ متر بود اظهار داشت: ورودی آب انبارها دارای راهرویی با پله های بسیار بود که رفت وآمد از این پله ها کار ساده ای نبود.

 

به گفته این کارشناس پیرمردها وپیرزن ها وکسانی که توان پایین رفتن از پله های آب انبار وبالا آمدن از آنها را نداشتند روی این سکوها نشسته واز جوانان در خواست پر کردن آب در کوزه هایشان را می کردند.

 

وی چله بزرگ زمستان را فصل آب گیری آب انبارها عنوان کردوگفت: آبی که دراین مدت ذخیره شده بود جوابگوی مردم بود ه وآنان تا پایان فصل گرما آب آشامیدنی مورد نیاز خود را داشتند.

 

عبدوس ادامه داد: از آب انبار ها استفاده نمی شد ورودی آن را با در چوبی چند لنگه ای که عرض هر لنگه نیم متر وارتفاع آن سه متر بود می بستند تا کسی وارد آب انبار نشود.

 

این کارشناس با یاد آوری این مطلب که  آب داخل آب انبار حدود چند ماهی در داخل آب انبار می ماند اظهار داشت: این آب با خیساندن دیواره ها گرمای داخل خود را از دست داده و از ماه اردیبهشت به بعد می توان گفت  به جرأت از آب های داخل یخچال منزل خنک تر و  گوارا تر بود.

 

عبدوس با بیان اینکه به خوبی می دانیم که اگر آب را برای چند ماه در جای بسته ای که امکان تهویه ندارد قرار دهیم بد بو و متعفن می شود، اضافه کرد: برای جلوگیری از این امر برای آب موجود درآب انبارها معمولا بادگیرهایی را در اطراف آب انبار تعبیه می کردند.

 

وی اضافه کرد: معماری آب انبارها در مناطق مختلف تحت تاثیر سبک‌های معماری محلی و متناسب با آب و هوای مناطق متفاوت قرار گرفته است و سازندگان با دقت و نکته‌‌سنجی بسیار، به مسائل عمده‌ای چون میزان فشار آب بر کف و سطح آب‌انبار، تهویه، تصفیه و جلوگیری از آلودگی آب، توجه کامل داشته‌اند.

 

عبدوس ظرفیت ذخیره آب در هر آب انبار را بر اساس جمعیت محل ذکر کرد و گفت: بام آب انبارها گنبدی شکل و سقف راه پله طاق ضربی بود و معمولا هر دوسال  یکبار اندود کاهگل آن تجدید می شد این کار حداکثر تا آخر مهر ماه باید انجام می گرفت.

 

 این کارشناس فرهنگ در سمنان با بیان اینکه کندن مخزن در داخل زمین از دو جهت اساسی مورد توجه بوده است ادامه داد:نخست آن‌که به کمک توده‌های خاک فشرده پیرامون منبع به میزان بسیار بر قدرت مقاومت دیواره‌ها افزوده می‌شود و دیگر آن‌که به کمک عایق طبیعی خاک دور منبع، از میزان نفوذ گرما در تابستان و گرم شدن آب جلوگیری به عمل می‌آید.

 

حتی اگر آب انبارها ، ثبت ملی نشده باشند از ارزش تاریخی والایی برخوردارند

سرپرست اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان سمنان، در گفتگو با خبرنگار شبستان با اشاره به اهمیت آثار تاریخی آب انبار اظهار داشت: حتی اگر آب انبارها، ثبت ملی نشده باشند از ارزش تاریخی والایی برخوردارند و باید حفظ شوند.

 

آرزو گلکارآب انبارها را از اصیل ترین بناهای ایرانی عنوان کرد و ادامه داد: در اغلب شهرهای ایران آب انبار وجود داشته اما قدیمی ترین آب انبارها مربوط به استانهای کویری است.

 

وی با بیان اینکه آب انبارها، آن روزها عطش مردم به آب را فرو می نشاندند گفت: امروز میراثی گران بها از رنج آبا و اجدادی را برای ما به یادگار گذاشته اند.

 

گلکاربا تاکید برحفظ واحیاء آب انبارهای موجود اظهار داشت: تعداد آب‌انبارهای سمنان در گذشته را ۴۰ آب‌انباربوده که متأسفانه تاکنون بسیاری از این آب‌انبارها تخریب‌شده‌اند.

 

وی، با بیان این‌که در سه چهار سال گذشته سه آب انبار در سمنان تخریب شده است، افزود: علاوه بر این چندین آب انبار دیگر نیز در اثر بی‌توجهی به صورت طبیعی در حال تخریب هستند.

 

آب انبارها با مرمت دراختیار مردم قرار بگیرند

گلکار مشکل عمده در حفاظت از این آب انبارها را نبود بودجه کافی برای مرمت عنوان کرد و اضافه کرد: می توان با مرمت این بناهای تاریخی آنها را دراختیار مردم قرار داد.

 

سرپرست اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان سمنان تبدیل کردن آب انبارها به مراکز مراکز فرهنگی و هنری را بهترین راه برای حفاظت از آب انبارها برشمرد و گفت: میتوانیم بعد از مرمت این بناها را برای استفاده دراختیار عموم مردم قرار دهیم.

 

 

آب انبار بیابانک

این آب انبار در روستای بیابانک واقع است، دارای سر در آجری ساده و منبع آب پله ای مدور آجری است.

 

آب انبار لاسجرد

این آب انبار در روستای لاسجرد در کنار راه اصلی و ارتباطی به روستا واقع است و دارای منبع آب خشتی و گلی پله مانند (کوتاه) مدور و طاق آبگیری کوتاه است.

 

آب انبار سرخه

آب انبار باستانی سرخه که در خیابان عاشورا در شهر سرخه قرار دارد بزرگ‌ترین، زیباترین و مهمترین آب انبار این شهر است که براساس معماری سنتی خاص ناحیه کویری با گنبد عظیم مخروطی تا بالای منبع آن پله‌های مدوری احداث شده است. بر بالای گنبد آن بادگیری کوچک برای عبور جریان هوا به چشم می‌خورد. از مدخل ورودی آب انبار که اکنون بسته است، تا شیرهای آب بیش از چهل پله وجود دارد. قدمت این آب انبار را بیش از چهار قرن تخمین زده‌اند.

 

درباره sorkhe.net

انجمن رسالت قلم سرخه یکی از فعال ترین سازمانهای مردم نهاد در بیش از یک دهه اخیر می باشد.

پیشنهاد می کنیم بخوانید

پوستر شهدای روستای افتر

اَفتَر یا هَفدَر[۱]یکی از روستاهای شهرستان سرخه در استان سمنان ایران است. این روستا که …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *