سرخه سرخه , سرخه شناسی و اخبار شهرستان سرخه
مطالب مرتبط
رابطه آب با کشاورزی در سرخه
چندی پیش دست نوشته ای از مرحوم پدر یافتم که در رابطه با زراعت دهستان سرخه زمانی که جمیعتی حدود ۴۵۰۰ نفر داشته نگاشته شده است . شادروان محمدعلی پیوندی معروف به شیخ محمدعلی می نویسد : زراعت در سرخه در ایام قدیم به دو شیوه بوده است
۱ – زراعت دورده ( اطراف روستا ) یا زراعت آب سرخه ( زراعتی که متکی به آب سرخه می باشد )
۲ – زراعت قنوات (زراعتی که از آب قنات سرخه سیراب می گردد )
آب سرخه : چون در آن زمان درسرخه استخری وجود نداشت تا آب سرخه را همانند آب قنات شب ها انباشته نمایند و روز ها به مصرف برسانند . لذا ناچاراً آب سرخه را بر مبنای مدار ۱۲ شبانه روز ، که هرشبانه روز دارای ۴ بلوک یعنی ( که۲ بلوک مربوط به روز و ۲ بلوک مربوط به شب می باشد ) تقسیم کرده اند . ومسئولیت هر ۲ بلوک را به یک نفر سپرده اند . این افراد معروف به میراب بودند . میراب روز و میراب شب مسئولیت تقسیم آب سرخه را به دو قسمت مساوی شب و روز بعهده داشته اند . مکان تقسیم آب توسط میراب ها را پتا می نامیدند . هر بلوک دارای مالک یا مالکینی بوده که برابر سند رسمی سهم هر مالک مشخص می باشد . تعداد مالکین هر بلوک ممکن است ۱ یا ۲ ویا چند نفر حتی تا ۲۰ نفر ( خورده مالکین ) باشد . گفتنی است :
الف : برابراطلاعات بدست آمده از اهالی سرخه کل آب سرخه ۵۴۰ طسوج ( ساعت ) می باشد . که باتوجه به مدار ۱۲ شبانه روز فقط نیمی از آن ( ۲۸۸ طسوج ) درمحاسبات تقسیم آب منظور گردیده است . باصطلاح معروف باید آب سرخه را ۲ طسوج محاسبه نمود . به همین منظور در حالت عادی هر بلوک که ۶ ساعت از شبانه روز است به جای ۶ طسوج ۱۲ طسوج محاسبه می نمایند . و می گویند هر بلوک ۱۲ طسوج می باشد و هر طسوج معادل ۱۰ طاس ۶ دقیقه ای است .
ب : چون مقداری از آب سرخه متعلق به عام بوده ودرگذشته هر روزه زمان معینی آب از محله های مختلف سرخه عبور می کرد . واین آب برای پر کردن مخازن حوض ها و حمام های محلات مختلف مصرف می شد . برای این امر مهم هریک از بلوک ها می بایست در هر مدار به میزان یک شبانه روز یعنی ۲ بلوک در روز و ۲ بلوک درشب از حق آبه خود را به شرب اهالی اختصاص دهند
ج : پتا در محدوده زیر آسیاب اول می باشد که در آنجا آب سرخه به دوبخش مساوی تقسیم خواهد شد . یکی از مجاری به سمت گورستان قدیمی سرخه جریان داشته ،که آب انبار آقا شیخ رضا فیض وحمام آقاعلی چال از این مجری استفاده می نمودند . اما مجرای دیگر به سمت باغ های سرخه هدایت می شد ودربین راه درمکانی به نام سرداب به دو مسیر تقسیم می گردید . که اولی با عبور از محله میان بازار وبیرون دژ به طرف پشت خندق هدایت می شد . مجرای دوم با عبور از محله های رباط وکالان مسیر ریجان را می پیمود .
د : پس دانستیم که هربلوک ( شب یا روز ) ۱۲ طسوج بوده، وهر طسوج معادل ۱۰ طاس ۶ دقیقه ای است . لذا برای انجام دقیق چنین کاری از افراد با تجربه ای به نام امین ( تقسیم کننده آب ) استفاده می گردید . هر ۲ بلوک ( شب یا روز ) دارای یک نفر امین بوده که مسئولیت تقسیم آب بین مزارع براساس طسوج تعین شده را به عهده داشته است . ناگفته نماند که فرد امین درقبال کاری که انجام میداد دستمزد دریافت می نمود . البته باید گفت دستمزد آنان نقدی نبوده و فقط در ازای هر ۱۲ ساعت کار ( از صبح تا شب ) فقط ۳ طاس ( ۱۸ دقیقه ) آب بود . فرد امین مجاز بود سهمیه آب دستمزد خود را برای آبیاری مزرعه خود استفاده کند ویا به هر شخصی که نیازمند آب باشد به نرخ روز بفروشد .
روش محاسبه طاس : برای این کار به یک ظرف بزرگ مانند بادیه ( دیگ بزرگ ) ویک پیاله مخروطی شکل کوچک ( طاس ) که زیر آن سوراخ کوچکی داشته باشد نیازمند می باشیم . حجم پیاله باید به گونه ای باشد تا وقتی پیاله روی بادیه پر از آب قرار گرفت در مدت ۶ دقیقه آبی که از سوراخ زیر وارد پیاله می شود بتواند پیاله را کاملاً پر نماید ، وپیاله به داخل بادیه فرو رود . هربار که پیاله پر شود ، امین ۶ دقیقه مصرف آب را برای مالک منظور می نماید .
به عنوان مثال اگر شخصی ۴/۱ طسوج مالک آب باشد . در ایام فروردین ویا مهر ماه که شب وروز مساوی می باشد . در قبال هر طسوج مالکیت تعداد ۱۰ طاس سهم آب خواهد داشت . یعنی سهم این شخص ۵/۲ طاس ( ۱۵ دقیقه ) آب خواهد بود . فرد امین موظف است از لحظه ایکه آب وارد مزرعه این شخص می گردد ، طاس را روی سطح آب بادیه قرار دهد . پس ازآن که دو دفعه طاس غوطه ور گردید وبار سوم تا نیمه پر شد . آب مزرعه را قطع می کند . یعنی این مالک به مدت ۱۵ دقیقه از آب سرخه برای آبیاری مزرعه خود استفاده نموده است .
معاملات زمین وآب : درسرخه زمین وآب به صورت جداگانه خرید وفروش خواهد شد . ممکن است افرادی دارای زمین مزروعی بوده لکن مالک آب برای انجام کشت وزرع نباشند . ویا بلعکس . البته باید گفت که اسناد مالکیت زمین ها بر حسب جریب و اسناد مالکیت آب برحسب طسوج می باشد
تناوب زراعی سرخه : همانگونه که در آغاز گفته شد زراعت سرخه به دوگروه بزرگ تقسیم شده است . (زراعت دور ده ، زراعت قنوات )
در زراعت دورده ( اطراف روستا ) که مزارع با آب سرخه سیراب می شوند . از ادوار گذشته زمین های مزروعی آن را سه آیشی کرده اند . یعنی به سه منطقه به نام های ( لوا ، آسیا ، سیاه چاُشم ) تقسیم شده که همواره دو منطقه زیرکشت بوده ویک منطقه برای یک دوره کشت نمی شده وبه حالت آیش باقی می مانده است . یعنی سرخه ای ها معتقد بودند اگر به عنوان مثال در یک سال درمنطقه لوا محصولات شتوی کاشته می شد ، در منطقه آسیا می بایست محصولات صیفی کاشته شود و در نتیجه منطقه سیاه چاُشم اجباراً می بایست تا سال بعد هیچ نوع کشتی انجام نگیرد .به اصطلاح زمین استراحت کند .
تقویت زمین زراعی : کشاورزان سرخه براین باور بودند که فقط زمین های دور ده ( اطراف روستا ) همه ساله نیاز به تقویت دارند . از این رو به زمین های دورده ، زمین های رشوه خوار می گفتند . کشاورزان همه ساله به این زمین ها فقط کود حیوانی می دادند .
زمین هائی که در جنوب سرخه قرار داشت مانند زمین های جلیل آباد به دلیل سیراب شدن از آب های بهاره وسیلاب ها به واسطه رسوب کل ولای سیلاب ها جزء زمین های پرقوت واشباء شده بوده که نیازی به تقویت با کود حیوانی نداشتند .
محدودیت کشت : چون هر طسوج (ساعت ) آب در مدار ۱۲ شبانه روز فقط برای آبیاری ۳ جریب زراعت شتوی و۳ جریب زراعت صیفی کفایت می نمود . لذا در ادوار گذشته به دلیل محدودیت منابع آبی سرخه ، تقریباً می توان گفت فقط تعداد ۹۶ نفر می توانستند با این آب کشت وزرع نمایند .در نتیجه کشاورزان سرخه نیز برای کشت محصولات برای خود محدویت هائی اعمال نموده بودند . که درهر بلوک فقط ۲ نفر عهده دار زراعت شوند ، وهر کشاورز بیشتر از ۶ جریب کشت وزرع ننماید . لکن کشاورزان زمین های جنوب سرخه نیز می توانستند با این آب برای هر طسوج فقط ۳جریب محصولات شتوی نیز کشت نمایند .
نحوه کشت محصولات شتوی :
کشاورزان برای کاشت غلات یک ماه قبل از مهر ماه زمین را شخم زده وکرت بندی می نمایند.
در آغاز مهر ماه با حضور کلیه سربلوک هاقرعه کشی می کنند تا مشخص گردد مدار ۱۲ شبانه روز آبیاری از چه شخصی شروع شود ، وچگونه وبه چه شخصی ختم گردد.
باید دانست که درپایان روز ۱۲ مهرماه تمام مالکین آب ، یک مرتبه از میزان حقآبه خود برای آبیاری مزارع خودشان استفاده می نموده اند .
این روش توزیع آب که براساس قرعه کشی اول مهرماه تعیین شده تا اول فروردین سال بعد که فصل صیفی کاری شروع خواهد شد ادامه می یابد . وهرگز تغییری نمی کند .یعنی اگر در قرعه کشی نوبت آب بلوکی روز پنجم تعین شود . در هر درچان (مدار ) همان روز پنجم خواهد بود . منتها نوبت شب و روز آن متفاوت می باشد . یعنی اگر در درچان اول در روز از آب استفاده می نمود ، در درچان دوم در شب باید از آب استفاده کند .وبالعکس
توضیح اینکه قبل از هر کاری وضیعت آب شرب مردم باید مشخص گردد. یعنی به میزان یک شبانه روز یعنی ۲ بلوک در روز و ۲ بلوک درشب از حق آبه مدار را به شرب اهالی اختصاص دهند .
مالک زمین قبلاً مقدمات کارکشت از قبیل تهیه ابزار ، کرایه گاو ودرازای هر جریب زمین مقدار ۵ من بذر را آماده می نماید .
در درچان اول درهر بلوک به طور متوسط حدود ۶ جریب ( حدود ۳۰ من بذر افشان ) زمین آبیاری می گردید . پس از ۵ یا ۶ روز زمین برای کشت آماده می شد.
کشاورزان از صبح روز هفتم با تحویل گرفتن ابزار کار از مالک کشت بذر را در زمین آماده شده شروع می کنند . به گونه ای که با چهار راس گاو ( ۲تپه گاو) مقدار ۳۰ من بذر را در ۶جریب زمین کشت نمایند . گفتنی است نهار وشام کشاورزان به عهده مالک می باشد .
سپس مزرعه را آبیاری کرده و به همین ترتیب تا آخر آبان ماه وبرخی مواقع تا پانزدهم آذر ماه ادامه داده تا کشت شتوی پایان پذیرد .
مالکینی که مزرعه خود را زود تر کشت کنند اصطلاحاً آنرا هراکش و مالکینی که مزرعه خود را دیر تر کشت کنند اصطلاحاً آنرا ورکش نامند .
پس از یک ماه که بذر غله سبز شد کشاورزان به مزرعه شخم آب می داده و سپس در فصل زمستان ( دی ماه ) نیز مزرعه گندم را یخ آب می دادند .
در بهمن ماه کشاورزان به هر جریب زمین مزروعی بین ۵۰ الی ۸۰ بار الاغ کود حیوانی می پاشیدن . از این پس آبیاری مزرعه منظم بوده وهر ۱۲ روز یکبار انجام می گرفته است .
نحوه کشت محصولات صیفی ( کشت بهاره) :
برای کشت بهاره کشاورزان سرخه در زمستان به زمین یخ آب می دادند . موقعی که هوا سرد تر از همیشه بود مزارع آبیاری می شد تا منجر به یخ زدن زمین گردد . کشاورزان عقیده داشتند که یخ زدن زمین موجب پوک ونرم شدن زمین هنگام شخم در آینده خواهد شد
اگر احساس می کردن زمین کم قوه است مجدداً به زمین کود حیوانی می دادند .
بیل زدن زمین صیفی (شخم بهاره ) در سرخه طی مراسم ویژه ای انجا م میشده است . چون کشاورزان به صورت دسته جمعی ودر گروه های ۵ یا ۹ نفره این کار را انجام می دادند . گروه از بین خود یک نفر را به عنوان اسپارکوب انتخاب می کرد . بقیه افراد در کنار هم در یک راستا ایستاده وبا همدیگر زمین را بیل می زدند به گونه ایکه بیل تمامی کشاورزان همزمان در زمین فرو میرفت وخاک زیر و رو می گردید . واسپارکوب با در دست داشتن یک ترشته درمقابل آن ها می ایستاد و وقتی کشاورزان خاک را برمی گرداندند ، اسپارکوب کلوخ ها را خرد می کرد .
پس از چند روز که عملیات شخم بهاره زمین اول تمام می شد . نوبت شخم به زمین یکی دیگر از افراد گروه می رسید که خود فرد کشاورز یکی از مالکین سرخه بود .
تامین مخارج روزانه کشاورزان با مالک زمین بود . دومین وظیفه اسپارکوب آن بود که در هنگام ظهر از مزرعه به خانه مالک زمین برود ونهار کشاورزان را با خود بیاورد . غذای روزانه پلو ته چین بود که در داخل طشتی بزرگ ریخته وبه تعداد نفرات نان سرخه روی آن می گذاشتند وتوسط اسپارکوب به صحرا می فرستادن .
مقدار برنج مصرفی برای هر کشاورز ۳۷۵ گرم ( ۵ سیر ) محاسبه وپخت می گردید .
کشاورزان پس از صرف نهار وکمی استراحت دوباره تا پایان روزبه کار مشغول می شدند .
چون درچان ( مدار ) آب شش ماهه دوم سال در آخر اسفند تمام می شد . با توجه به تغییر فصل ، همزمان شدن زمان داشت وبرداشت محصولات شتوی با زمان کاشت وداشت محصولات صیفی لازم بود تا درچان ( مدار) آب تغییر کند . لذا همانند اول مهرماه با حضور سر بلوک ها اولا مدار ۱۲ شبانه روز به مدار ۱۶ شبانه روز تغییر می کرد . ثانیاً مشخص می گردید مدار جدید آبیاری از چه شخصی شروع شود ، وچگونه وبه چه شخصی ختم گردد.
علت افزودن ۴ شبانه روز به درچان فصل بهار فقط برای آن بود که کشاورزان قادر باشند هم محصول شتوی خود را آبیاری نموده وهم بتوانند زراعت صیفی خود را کشت نمایند .گفتنی است : سهم هر بلوک از این چهار شبانه روزاضافه شده فقط ۴ طسوج ( ساعت ) می باشد .و در مدت زمان حدود ۲ ماه ( جمعاً ۴ درچان ) پایدار خواهد بود .
توضیح اینکه قبل از هر کاری وضیعت آب شرب مردم نیز مشخص می گردید. یعنی به میزان یک شبانه روز یعنی ۲ بلوک در روز و ۲ بلوک درشب از حقآبه مدار را به شرب اهالی اختصاص داده می شد .
در خاتمه توجه همشهریان گرانمایه خود را به چند پیشنهاد زیر معطوف می دارم :
- در تماسی که با برخی از همشهریان خود داشتم . آنها اظهار داشته اولاً افراد امین در هنگام تقسیم آب دیگر از طاس استفاده نمی کنند و ساعت را جایگزین آن کرده اند . ثانیاً با گسترش سرخه و بوجود آمدن شهرداری دیگر از یک شبانه روز سهم آب عموم یعنی ۲ بلوک در روز و ۲ بلوک درشب از حقآبه مدار که به شرب اهالی اختصاص داشته خبری در دست نیست . امیدواریم این حقابه به شهرداری اختصاص یافته باشد . در صورت امکان موضوع برای شهروندان سرخه به ویژه سالمندان باز گو شود .
- برابر تحقیقاتی که به عمل آمده مشخص شد تقسیم نامه آب سرخه و همچنین کتاب دست نویس سفرنامه حاج شیخ زین العابدین پیوندی ( همرزم حاج شیخ رضا فیض) به نجف اشرف توسط پروفسور سعید پیوندی درسال ۱۳۵۴ هجری شمسی به مرکز مردم شناسی دانشگاه تهران – دانشکده جامعه شناسی به مدیریت جناب آقای دکتر ثریا سپرده شده است . اکنون که تعدادبیشماری از فرزندان برومند سرخه سکاندار مدیریت های کلان کشور می باشند .ضرورت ایجاب می نماید با کمک ومساعدت آنان نسبت به باز پس گرفتن این دو سند تاریخی و اهداء به موزه سرخه اقدام عاجلی به عمل آید .
- اکنون که با روش کشاورزی سرخه در ادوار گذشته تا حدودی آشنا شدیم . از جوانان وعلاقه مندان زادگاه خود استدعا دارم به جهت اصلاح ویا تکمیل تر کردن اطلاعات فوق اندکی حوصله به خرج داده و به دیدار کهنسالان سرخه که عمری را در این راستا تلاش نموده اند ،و در حال حاضر در زیر آفتاب بی فروغ زمستان در حاشیه دیوار معابر عمومی تماشاگر گذر عمر خود می باشند رفته واز لابلای سخنان ارزشمند آنان اطلاعات جامع تری از روش کشاورزی وتقسیم نامه آب سرخه بدست آورده وجهت آگاهی آیندگان ثبت نمایند . اطمینان داشته باشید چنانچه فرهنگ نیاکان خود را به درستی شناخته وثبت وحفاظت نمائید . هرگز در گذر زمان زادگاه شما به دست فراموشی سپرده نخواهد شد .
با احترام : بیژن پیوندی / اصفهان دی ماه ۱۳۹۲
